1600-20ος Αιώνας

Το Ένδυμα μέσα από τη Ζωγραφική & τα περιοδικά Μόδας

Τα περιοδικά μόδας είναι πιθανόν η πιο έγκυρη πηγή, καθώς είναι επικεντρωμένα στη μόδα και σε τίποτα άλλο. Είχαν την τάση να δίνουν υπερβολική έμφαση σε συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, όπως η λεπτή μέση, πράγμα που κάνουν και τα σημερινά περιοδικά, αλλά δεν είχαν την καλλιτεχνική ελευθερία των ζωγράφων σε ό,τι αφορά στα ρούχα. Το πρώτο editorial μόδας κυκλοφόρησε στην παρισινή αυλή στα τέλη του 17ου αιώνα ( ήδη από τον 16ο υπήρχαν βιβλία κοστουμιών) που ανέφερε για παράδειγμα «τι φορούσε ο τάδε μαρκήσιος στη δεξίωση του Palais Royal», όπως κάνουν σήμερα και οι κοσμικές στήλες των εφημερίδων. Καθώς ο κοινωνικός κύκλος της αυλής ήταν μικρός, δε σώζονται παρά μόνο ελάχιστα σε ειδικές συλλογές. Στα τέλη του 18ου αιώνα τα περιοδικά μόδας που κυκλοφορούσαν ήταν ζωγραφισμένα στο χέρι και χρησιμοποιούσαν ανώνυμα μοντέλα που παρουσίαζαν τα ρούχα. Τώρα πια οι τάσεις της μόδας τις περισσότερες φορές δεν καθορίζονταν από ιδιώτες που κατείχαν υψηλά αξιώματα, αλλά από τους σχεδιαστές. Η μόδα απευθυνόταν πλέον και στους πλούσιους εκτός αυλής, αλλά και πάλι ο κύκλος ήταν μικρός. Τα περιοδικά που έχουν σωθεί βρίσκονται σε μουσεία και βιβλιοθήκες. Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα και η ανερχόμενη αστική τάξη μπορούσε να διαθέσει χρήματα για το ντύσιμό της. Έτσι τα περιοδικά μόδας απέκτησαν μεγαλύτερη κυκλοφορία και υπήρχαν σε κάθε σπίτι που ήταν αρκετά εύπορο ώστε να μη χρειάζεται να δουλεύει η κυρία. Περιοδικά αυτής της εποχής μπορείτε να βρείτε σε προσιτές τιμές στα καταστήματα που πουλούν αντίκες. Αν θέλουμε να ξέρουμε ποια ήταν η κατάσταση της μόδας τα προηγούμενα χρόνια, πρέπει να συμβουλευτούμε τους πίνακες και τα γλυπτά. Οι καλλιτέχνες σπάνια επικεντρώνονταν στη μόδα, γι’ αυτό πρέπει να είμαστε προσεχτικοί και να μη θεωρούμε δεδομένο οτιδήποτε βλέπουμε σε ένα έργο τέχνης. Το στυλ της κάθε εποχής και ο κάθε καλλιτέχνης είχαν τις δικές τους προτεραιότητες και αντιμετώπιζαν την πραγματικότητα σύμφωνα με τις αρχές της δικής τους αισθητικής και ψυχοσύνθεσης , ανάλογα με το τι ήθελαν να εκφράσουν μέσα από το έργο τους. Κανείς ζωγράφος δεν απεικόνισε τόσο ρεαλιστικά την πραγματικότητα όσο η φωτογραφία. Να θυμάστε πάντα ότι τα σχήματα, τα χρώματα, η διάταξη των σχημάτων, οι θέσεις ,οι αλλοιώσεις κτλ έχουν γίνει ίσως για να περάσουν ένα συγκεκριμένο μήνυμα. Θα σας βοηθήσει να ξέρετε μερικά πράγματα για το ζωγράφο, το θέμα ή τα θέματα, ιδανικά και για τις συνθήκες κάτω από τις όποιες έγινε ο πίνακας, και κυρίως για το κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο της εποχής.

Το πρώτο παράδειγμα που μου έρχεται στο μυαλό σχετικά με την καλλιτεχνική ελευθερία των ζωγράφων είναι η διάθεσή τους να κολακέψουν τον «πελάτη» τους. Συχνά φιλοτεχνούσαν πίνακες , ειδικά πορτρέτα, που τα είχε παραγγείλει ο ίδιος ο εικονιζόμενος ή κάποιος συγγενής του και έτσι οι ζωγράφοι τον κολάκευαν φτιάχνοντάς του τη μύτη πιο ίσια, το δέρμα πιο χλωμό κτλ απ’ ό,τι στην πραγματικότητα. Το ίδιο συνέβαινε και με τα περιοδικά μόδας - ακόμα και σήμερα στις επιδείξεις μόδας επιλέγονται μοντέλα που το σώμα τους πληρεί τις προϋποθέσεις μιας συγκεκριμένης αισθητικής. Αλλά ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι οι ζωγράφοι αναπαριστούσαν πιστά την πραγματικότητα, αυτό είναι η μικρότερη παγίδα, καθώς δεν μπορούμε να αποκτήσουμε πιο λεπτή μέση ή πιο μακριά πόδια από αυτά που έχουμε. Αν ένα ύφασμα φαίνεται πιο φωτεινό ή πιο διάφανο απ’ ό,τι είναι στη πραγματικότητα ,αυτό που διατίθεται στα καταστήματα συνήθως δεν ανταποκρίνεται στην ιδανική εικόνα που είχαμε στο μυαλό μας. Αυτό που είναι πιο επικίνδυνο είναι οι αποκλίσεις από την πραγματικότητα εξαιτίας της αισθητικής της εποχής, γιατί δε μοιάζουν εκ πρώτης όψεως μη ρεαλιστικές. Αν θέλετε να χρησιμοποιήσετε την τέχνη της εποχής ως πηγή πληροφοριών για τα ρούχα, πέρα από μια επιφανειακή ανάλυση του γενικότερου στυλ, είναι απαραίτητο να γνωρίζετε την αισθητική της περιόδου, αν όχι του ίδιου του καλλιτέχνη. Για κάθε περίοδο που παρουσιάζεται εδώ υπάρχει και η αντίστοιχη σελίδα με πληροφορίες σχετικά με την εποχή. Δεν μπορώ να σας εγγυηθώ ότι οι εικόνες που παρουσιάζονται σε αυτή την ιστοσελίδα αναπαριστούν πιστά την πραγματικότητα - από εσάς εξαρτάται πόσο θα τις εμπιστευτείτε. Στις επόμενες παραγράφους θα σας υπογραμμίσω κάποια πράγματα που πρέπει να λαμβάνετε υπόψη σας ανεξάρτητα από την εποχή που μελετάτε. Μερικές εποχές χρησιμοποιούν σε μεγαλύτερο βαθμό το στυλιζάρισμα και την εξιδανίκευση από άλλες. Η Αναγέννηση, για παράδειγμα, διατηρεί μέχρι ενός σημείου τις μεσαιωνικές φόρμες. Οι πτυχώσεις του υφάσματος , το ίσιο ύφασμα του μπούστου, η στάση του σώματος, ακόμα και το σχήμα του μπορεί να οφείλονται στην έλλειψη δεξιοτεχνίας όσο αφορά στην τεχνική του ρεαλισμού ή στην αισθητική της εποχής. Ένα παράδειγμα: οι μεγάλες κοιλιές των γυναικών στους « Γάμους του Αρνολφίνι» θεωρούνται απόρροια μιας αισθητικής της εποχής που παρουσίαζε έγκυες τις γυναίκες, μετά την πληθυσμιακή μείωση που σημειώθηκε με την επιδημία της πανώλης. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι οι κυρίες δεν προσπαθούσαν να μιμηθούν αυτό το πρότυπο, αλλά μην υποθέσετε ότι όσες γυναίκες είχαν μεγάλες κοιλιές ήταν έγκυες και ότι τα ρούχα τους ήταν ενδύματα εγκυμοσύνης. Κάποιες εποχές χρησιμοποιούν το φως και το χρώμα για να δημιουργήσουν ατμόσφαιρα και βάθος. Γι’ αυτό τα χρώματα των ρούχων ίσως να μην είναι ακριβή. Πρέπει να λάβετε υπόψη σας ότι ο καλλιτέχνης μπορεί να χρησιμοποιεί κάποια χρώματα για να δημιουργήσει αντίθεση με τα συμπληρωματικά τους ( π.χ το κόκκινο και το πράσινο στους « Γάμους του Αρνολφίνι»), γιατί ένα πρόσωπο με κοκκινωπά ρούχα μπορεί να ταιριάζει καλύτερα στο φόντο του πίνακα απ’ ό,τι ένα με μπλε, ή γιατί θέλει να δώσει μια γιορτινή ή σκοτεινή ατμόσφαιρα στο έργο του. Θυμηθείτε ότι τα ρούχα των κατώτερων τάξεων στους πίνακες δεν παρουσιάζουν ποικιλία χρωμάτων. Αυτό δε συνέβαινε μόνο επειδή οι φτωχοί δεν μπορούσαν να διαθέσουν χρήματα για βαφές που έδιναν έντονα χρώματα, αλλά και επειδή οι καλλιτέχνες ήθελαν να τονίσουν την αθλιότητα της φτώχειας. Επίσης, όταν μελετάτε τα χρώματα, δεν πρέπει να ξεχνάτε τους περιορισμούς της τεχνικής και της αναπαραγωγής. Η ποιότητα των χρωμάτων και του βερνικιού, η ηλικία του πίνακα, το πόσο έχει εκτεθεί στο φως και άλλες παράμετροι δημιουργούν αλλοιώσεις στα χρώματα και τα σκοτεινιάζουν. Το λάδι δίνει πιο οξείες γραμμές από τα παστέλ, οι ρευστές μπογιές ( λαδομπογιές, νερομπογιές) μπορούν να αναμειχθούν, ενώ οι στέρεες ( παστέλ, κιμωλία) όχι. Αν δείτε μια εικόνα τυπωμένη σε βιβλίο κι όχι το πρωτότυπο, να ξέρετε ότι η εκτύπωση και το χαρτί παίζει μεγάλο ρόλο. Ο εικόνες στο διαδίκτυο έχουν σκαναριστεί πριν εκδοθούν. Το σκάνερ, η οθόνη του εκδότη, το πρόγραμμα του υπολογιστή σας , καθώς και η οθόνη του παρουσιάζουν με διαφορετικό τρόπο τα χρώματα.

Εν κατακλείδι: από τη στιγμή που έχετε στη διάθεσή σας μερικούς, ή έστω δύο πίνακες, από διαφορετικούς καλλιτέχνες που να απεικονίζουν το ίδιο στυλ ντυσίματος, μπορείτε να κάνετε κάποιες υποθέσεις για το γενικότερο στυλ της εποχής. Αλλά αν θέλετε περισσότερες λεπτομέρειες , πρέπει να εξετάσετε καλύτερα τις πηγές σας.